Een van de allermoeilijkste dingen in het leven van een ouder, is als je je kind moet vertellen dat papa of mama dood is. Dat wordt nog eens extra zwaar en moeilijk als het gaat om suïcide, of zelfdoding, of zelfmoord, of de ‘zelfgekozen dood’. Er gaan verschillende soorten termen voor rond.
Zijn hart stopte met kloppen
Met grote regelmaat word ik gebeld met de vraag “mijn partner is dood, maar ik heb niet aan de kinderen verteld dat het om suïcide gaat, wat moet ik doen?” Allereerst ben ik blij dat iemand contact met mij zoekt, want dat betekent al dat deze persoon wel graag de waarheid wil vertellen, maar ook niet weet hoe. Hoe veel pijn doe je je kind als je die waarheid gaat delen? Ik denk direct aan een gesprek wat ik met een vrouw had, wiens man zich gesuïcideerd had, die aan haar kinderen had verteld “zijn hart stopte met kloppen”. Dat is een goede start, want gelukkig heb je niet ‘gelogen’ tegen je kinderen.
Je kind moet eerlijk zijn
Een van de grootste waarden binnen gezinnen is dat kinderen eerlijk zijn. Jokken wordt vaak zwaar bestraft. Kinderen groeien op met eerlijkheid als grootste goed. Daar ga ik even van uit, dit hoeft natuurlijk niet voor iedereen zo te zijn. Hoe is het dan, of hoe zou het dan zijn, als je tegen je kind niet eerlijk bent over wat er met papa of mama (of opa of oma, tante, oom, noem maar op) is gebeurd?
Er ontstaat een vertrouwensbreuk.
Eerlijkheid boven alles
Het vertellen over suïcide is een zwaar en emotioneel beladen onderwerp, maar eerlijkheid is cruciaal. Kinderen voelen vaak aan wanneer er iets niet klopt. Als je de waarheid achterhoudt, kan dit leiden tot verwarring of wantrouwen. Ik vraag ook altijd aan mensen “wie weet het wel in de omgeving?” Daarmee maak ik een risico inschatting over hoe snel deze waarheid bij het kind terecht zal komen (en reken maar dat dit zal gaan gebeuren).
Ik kan me nog een situatie van echt járen geleden herinneren dat een meisje van zes haar moeder verloor door suïcide en dat kinderen in haar klas wisten dat het daarom ging, maar het meisje zelf was verteld dat mama de verkeerde pillen had geslikt. Ze werd aangesproken door een kindje uit de klas (hoorde ik later van de juf) die zei “jouw moeder heeft zich opgehangen”. Het meisje heeft staan stampvoeten en zei “niet waar, mama heeft de verkeerde pillen geslikt”. Later hoorde het meisje van vader dat het inderdaad klopte wat het kindje uit de klas had gezegd. Je kunt je voorstellen wat dit voor het betreffende meisje betekende.
Denk maar aan jezelf (misschien een stom vergelijk) hoe was het voor jou (en weet je het moment nog?) dat je hoorde dat Sinterklaas niet bestond? En je misschien vol verve hebt verdedigd dat dit niet waar is?
Suïcide uitleggen aan kinderen
Allereerst: het is heel begrijpelijk dat je geshockeerd bent als je geconfronteerd wordt met zelfdoding en je niet in een keer in staat bent om de juiste woorden te vinden voor je kinderen. Ik had laatst een mevrouw in mijn praktijkkamer en zij heeft tegen haar kinderen gezegd: er wordt nog uitgezocht hoe papa is doodgegaan. Dat gaf haar de mogelijkheid om tijd te winnen om uit te zoeken hoe ze dit kon gaan vertellen.
Hoe het ook is: probeer zo snel mogelijk de waarheid te vertellen.
Pas je aan op de leeftijd van het kind
Elke leeftijdsgroep begrijpt verlies en moeilijke onderwerpen anders. Voor jongere kinderen kun je spreken over “een ziekte in het hoofd” en uitleggen dat de persoon veel pijn voelde en dacht dat dit de enige oplossing was. Voor tieners kun je dieper ingaan op mentale gezondheid en emoties, afhankelijk van hun vermogen om complexe zaken te begrijpen.
Wat lastig is, is dat je in feite niet kan zeggen “papa wilde dood”, want papa wilde niet dood (daar ga ik vanuit), maar papa wilde dit wat nu allemaal speelde bij hem, niet meer.
Meestal gaat er een depressie vooraf aan zelfdoding. Maar ook dat hoeft niet altijd zo te zijn, iemand kan ook in een psychose raken. Dan is het boek “Twinkel en de Hemelwolk” van Miranda van der Vegt, een goed boek om te gebruiken.
Als er een depressie aan vooraf ging dan kun je aan kinderen vertellen dat mensen om verschillende redenen dood kunnen gaan en dat sommigen doodgaan door een ziekte. Depressie is zo’n ziekte. De gevolgen van depressie zijn dat je steeds slechter kunt nadenken en dat het steeds moeilijker wordt om je te beseffen dat je belangrijk bent voor andere mensen. Mensen die depressief zijn, kunnen zelfs denken dat de wereld beter af is zonder hen.
Zo hoorde ik van een moeder dat haar man had gezegd “ik wil niet dat mijn kinderen zien dat ik zo de afgrond in glij”.
Je kunt ook uitleggen dat het steeds moeilijker en moeilijker wordt om het leven nog leuk te vinden. Als het kan, geef daar dan voorbeelden bij van hoe de kinderen dit wellicht al hebben kunnen zien gebeuren in het dagelijks leven met hun ouder.
Uiteindelijk kun je zeggen dat papa (of mama, of wie dan ook) uiteindelijk niet meer verder kon, en een einde aan zijn leven heeft gemaakt.
Gebruik eenvoudige woorden die passen bij de leeftijd van het kind en zorg ervoor dat je open blijft voor hun vragen.
Vermijd bloederige details
Leg ook uit hoe papa het gedaan heeft. Hoewel eerlijkheid belangrijk is, hoeft dat niet te betekenen dat je elk detail deelt. Bescherm kinderen tegen traumatische beschrijvingen die meer kwaad dan goed kunnen doen. Als papa zich verhangen heeft dan kun je vertellen dat papa een touw om zijn nek heeft gedaan en zichzelf heeft verhangen. Direct daarbij vertel je ook dat ze dit nooit zelf moeten doen, omdat ze dan ook dood zullen zijn. Je kunt het ook stapsgewijs oppakken dat je eerst zegt dat papa zich heeft opgehangen (verhangen is een ingewikkeld woord voor kinderen) en met de tijd kan de vraag komen: hoe doe je dat? Of kun je het zelf vertellen.
Als iemand voor de trein is gaan staan, of gesprongen, of gaan liggen (sorry ik maak het heel visueel nu) dan kun je zeggen dat papa zich door de trein heeft laten overrijden. Je hoeft niet te vertellen hoe papa gevonden is. Dat dit ook consequenties heeft voor de opbaring is duidelijk, dus daar zul je iets over willen zeggen: “papa is zo kapot dat we hem niet meer kunnen zien” of “we kunnen alleen maar papa’s hoofd nog zien, de rest is te kapot”.
Blijf ook hier openstaan voor alle vragen die het kind kan stellen en geef daar zo eerlijk mogelijk antwoord op.
Ontschuldigen van het kind
Veel kinderen kunnen het gevoel krijgen dat ze iets hadden kunnen doen om de situatie te voorkomen. Ik weet nog van een jongetje van zeven die had gezegd “als ik nou de sleutels van de auto had verstopt, dan had papa niet naar het bos kunnen rijden” (waar papa zich verhangen heeft). Het is van vitaal belang om hen gerust te stellen dat de keuze voor suïcide niet hun schuld is. Laat hen weten dat volwassenen er zijn om hen te beschermen en te helpen.
Ook is het belangrijk om te blijven benadrukken dat papa echt veel van ze hield. Laatst nog had een kind van tien jaar aan haar moeder gevraagd “denk je dat papa aan ons dacht toen hij het deed?”. Moeder had heel eerlijk geantwoord dat ze dat niet wist. Ook vroeg het meisje “maar kon papa dan niet langer doorleven voor ons”? Moeder, die het proces van de vader lang had meegemaakt, kon in alle eerlijkheid antwoorden “ik denk juist dat hij het zo lang heeft volgehouden omdat hij niet bij jullie weg wilde”.
Wat als één kind het ‘hoe’ wil weten en het andere kind niet?
In gezinnen met meerdere kinderen kan het voorkomen dat de ene meer wil weten dan de ander. Dit vraagt om maatwerk in je benadering. Onlangs had een moeder daar heel adequaat op gereageerd en had tegen het ene kind (de oudste gezegd): “maar jouw zusje wil het wel weten, dus ik ga het haar wel vertellen”. Dat gaaf de oudste de mogelijkheid om voorzichtig te gaan vragen: “met welke letter begint het hoe papa het had gedaan?”. De moeder had de ‘T’ gegeven. Beide meisjes waren gaan nadenken maar kwamen er niet uit. Vervolgens werd de tweede letter gevraagd, nog steeds niet duidelijk. De derde toen en uiteindelijk moest moeder het hele woord spellen. Toen snapten ze het, maar kwam het dus op een geleidelijke manier bij ze binnen.
Respecteer de behoeften en grenzen van elk kind en bied individuele gesprekken aan wanneer dat nodig is. Zorg ervoor dat ze weten dat ze op elk moment vragen mogen stellen.
Eerlijk praten over zelfdoding
Eerlijkheid bouwt vertrouwen en creëert een veilige omgeving waarin kinderen hun emoties kunnen uiten. Het helpt hen ook om gezonde manieren te ontwikkelen om met verlies om te gaan. Door open en eerlijk te zijn, laat je zien dat moeilijke onderwerpen bespreekbaar zijn en dat ze niet alleen staan in hun verdriet. Dit zal de verdere rouwverwerking bij kinderen en jongeren, ten goede komen. Ze weten dan dat ze bij jou als ouder terecht kunnen.
Naast dat alles is het van groot belang dat kinderen hun ouders kunnen vertrouwen. Als op enig moment blijkt dat dit niet kon, dan zal het kind tot in de lengte van dagen, de ouder niet vertrouwen. Hoe kun je dan nog informatie overbrengen op je kind? Bovendien wil geen enkele ouder dat er een vertrouwensbreuk komt.
Conclusie: begin het gesprek
Het is nooit gemakkelijk om over suïcide te praten, maar met empathie, geduld en een eerlijke benadering kun je kinderen en jongeren helpen dit moeilijke onderwerp te begrijpen. Hun welzijn staat voorop, en jouw rol als ouder of verzorger is cruciaal in het bieden van steun en begeleiding.
Tot slot: je wil voorkomen dat jouw kind van een ander hoort dat een belangrijk persoon (vader, of moeder, etc.) zich gesuïcideerd heeft. Jouw kind heeft jou nodig bij het horen van deze informatie.
Voor vragen kun je altijd contact opnemen via mijn website.
Drie aanraders om te lezen:
Kon je dan niet blijven voor mij? Riet Fiddelaers-Jaspers
Waarom doet iemand dat? Riet Fiddelaers-Japsers
Twinkel en de Hemelwolk” van Miranda van der Vegt,